Kort antwoord: een jong kind dat niet luistert, is meestal niet ongehoorzaam. Vaak is het zo in zijn spel verdiept dat jouw stem niet binnenkomt, is de opdracht te lang of te ingewikkeld, is het moe of overprikkeld, of wil het graag zelf beslissen. Ook kunnen jonge kinderen hun impulsen nog maar beperkt remmen. Als je eerst contact maakt en daarna kort en duidelijk zegt wat je wél wilt, luistert een kind veel vaker.
Het is bijna tijd om naar buiten te gaan. Je roept door de ruimte dat iedereen zijn speelgoed opruimt. Drie kinderen beginnen, de rest speelt vrolijk verder. Je zegt het nog een keer, iets harder. En nog een keer. Aan het eind sta je zelf de blokken in de bak te gooien en voel je je vooral moe. Ken jij dat?
Ik snap die frustratie heel goed. Toch helpt het om de vraag om te draaien. Het gaat minder om “waarom luistert hij niet?” en meer om “wat komt er eigenlijk bij hem binnen?”
Waarom luistert een kind niet?
Het is helemaal in zijn spel. Een kind dat aan het bouwen is, zit met zijn hele hoofd in dat bouwwerk. Jouw stem van de andere kant van de ruimte komt dan gewoon niet binnen. Dat is eigenlijk heel knap, want dit is precies de concentratie die we later zo graag zien.
De opdracht is te lang. “Ruim je blokken op, pak je jas en ga bij de deur staan” zijn voor een peuter drie opdrachten tegelijk. Vaak onthoudt hij alleen de laatste, of geen enkele.
Het kind hoort vooral het woord dat het niet moet doen. Bij “niet rennen” blijft bij een jong kind vaak alleen “rennen” hangen. Het brein moet eerst het beeld van rennen maken en dat daarna weer wegstrepen. Dat is voor een peuter veel werk.
Het is moe, hongerig of overprikkeld. Aan het eind van een drukke dag is de emmer vol. Dan lukt luisteren gewoon minder goed, ook bij kinderen die het normaal prima doen.
Het wil zelf beslissen. Rond twee jaar ontdekt een kind dat het een eigen wil heeft. Nee zeggen hoort daar bij. Het is een gezonde stap in de ontwikkeling, ook al is het op de groep soms lastig.
Het stoppen lukt nog niet. Het deel van de hersenen dat helpt om een impuls te remmen, is bij jonge kinderen nog volop in ontwikkeling. Een peuter kan heel goed weten dat iets niet mag en het toch doen.
Gedrag is een boodschap
In de Ik Zie Jou Methode kijken we naar wat een kind met zijn gedrag laat zien. Een kind dat steeds doorspeelt, heeft misschien meer tijd nodig om af te ronden. Een kind dat nee roept, zoekt misschien een stukje eigen regie. En een kind dat aan het eind van de middag niets meer oppakt, laat je vooral zien dat het op is. Als je dat ziet, verandert ook jouw reactie. Je wordt rustiger, en dat voelen kinderen direct.
Wat helpt dan wel?
Maak eerst contact. Loop naar het kind toe, ga op ooghoogte zitten en noem zijn naam. Wacht tot het je aankijkt. Pas dan zeg je wat je wilt. Dit kost je tien seconden en scheelt je vaak vijf keer roepen.
Zeg wat je wél wilt. “We lopen binnen” werkt beter dan “niet rennen”. “Je voeten blijven op de grond” werkt beter dan “niet klimmen”. Zo geef je het kind meteen een beeld van wat het kan doen.
Eén opdracht tegelijk. Eerst de blokken. Als dat gelukt is, de jas. Voor jonge kinderen is dat veel overzichtelijker.
Kondig overgangen aan. “Nog even spelen en dan gaan we opruimen.” Een vast opruimliedje of een zandloper helpt ook. Een kind dat weet wat er komt, kan zijn spel makkelijker loslaten.
Geef een kleine keuze. “Ruim jij de blokken op of de auto’s?” of “Wil je als een olifant of als een muisje naar de deur lopen?” Het kind mag zelf iets kiezen en doet ondertussen gewoon mee.
Zie het als het wel lukt. “Wat fijn dat je meteen kwam.” Kinderen doen vaker wat gezien wordt. Een korte, oprechte opmerking werkt beter dan een groot compliment.
En als het echt niet gaat?
Soms luistert een kind ook na al deze stappen nog steeds bijna nooit. Kijk dan eens goed naar wat er meer speelt. Reageert het ook weinig als je zachtjes iets leuks zegt? Dan is het goed om het gehoor of de taalontwikkeling te laten bekijken. Zie je veel spanning of boosheid? Dan zit er misschien meer achter. Bespreek wat je ziet met je collega’s, je pedagogisch coach en de ouders. Samen zie je vaak meer dan alleen.
Lees ook eens de blog Waarom bijt een peuter?, daar kijken we op dezelfde manier naar gedrag. En wil je meer leren over wat er in jonge kinderen omgaat? Dat doen we in de training Emoties in de kinderopvang, onderdeel van het JipKes Jaarprogramma.
Welke van deze tips ga jij morgen proberen bij het opruimen? Ik hoor graag wat bij jou op de groep het verschil maakt.
Geschreven door Anja Lutz, oprichter van JipKes Trainingen en ontwikkelaar van de Ik Zie Jou Methode. Meer over Anja